Ustalenie odpowiedzialności za wypadek spowodowany przez robota humanoidalnego jest procesem złożonym, ponieważ zbiegają się tu różne reżimy prawne: Kodeks cywilny (odpowiedzialność za produkt i przedsiębiorstwo), Rozporządzenie Maszynowe (bezpieczeństwo maszyn) oraz AI Act (sztuczna inteligencja).
Oto przewodnik, jak zidentyfikować podmiot odpowiedzialny w oparciu o dostarczone źródła:
1. Odpowiedzialność prowadzącego przedsiębiorstwo
W pierwszej kolejności poszkodowany zazwyczaj kieruje roszczenia do pracodawcy.
- Zasada ryzyka (Art. 435 KC): Firma wykorzystująca roboty jest klasycznym przykładem „przedsiębiorstwa wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody”. Właściciel odpowiada za szkodę na zasadzie ryzyka, co oznacza, że nie trzeba udowadniać jego winy.
- Kiedy właściciel płaci? Wystarczy wykazać związek przyczynowy między ruchem przedsiębiorstwa (działaniem firmy/robota) a szkodą.
- Jak właściciel może się bronić? Musi udowodnić jedną z trzech przesłanek, które uwolnią go od odpowiedzialności:
- siłę wyższą;
- wyłączną winę poszkodowanego (pracownika);
- wyłączną winę osoby trzeciej (np. producenta robota), za którą nie ponosi odpowiedzialności.
Ważne: Jeśli właściciel fabryki dokonał istotnej modyfikacji robota (np. zmienił oprogramowanie sterujące w sposób nieprzewidziany przez producenta), w świetle prawa staje się on nowym producentem i przejmuje pełną odpowiedzialność za zgodność produktu z wymogami.
2. Odpowiedzialność producenta robota
Jeśli robot miał wadę (konstrukcyjną, programistyczną lub w instrukcji), odpowiedzialność wówczas spada na producenta.
- Produkt niebezpieczny (Art. 449¹ KC): producent odpowiada za szkodę wyrządzoną przez „produkt niebezpieczny”. Produkt jest uznawany za niebezpieczny, jeśli nie zapewnia bezpieczeństwa, jakiego można oczekiwać, uwzględnijąc jego normalne użycie i sposób prezentacji.
- Systemy AI i oprogramowanie: choć wciąż nie jest to jasno rozstrzygnięte, to przyjmuje się, że oprogramowanie (w tym AI sterująca robotem) mieści się w definicji produktu, zwłaszcza gdy jest zintegrowane z urządzeniem.
- Obowiązki z Rozporządzenia Maszynowego i AI Act: producent musi przeprowadzić ocenę ryzyka, uwzględniając również ryzyko wynikające z autonomii i uczenia się maszyny,. Jeśli robot (jako system wysokiego ryzyka) spowodował wypadek przez błąd w projektowaniu lub brak odpowiednich zabezpieczeń – odpowiada producent.
- Obrona producenta (ryzyko rozwoju): producent może uniknąć odpowiedzialności, jeśli udowodni, że w chwili wprowadzania robota do obrotu nie można było przewidzieć niebezpiecznych właściwości ze względu na stan nauki i techniki.
3. Odpowiedzialność sprzedawcy (dystrybutora)
Sprzedawca zazwyczaj pełni rolę pomocniczą, ale w pewnych sytuacjach może ponosić pełną odpowiedzialność. Jest to pewna prawna nowość zawarta w AI Act.
- Odpowiedzialność subsydiarna: jeśli nie można ustalić producenta ani importera, odpowiedzialność za produkt niebezpieczny ponosi ten, kto go zbył (sprzedawca/dystrybutor), chyba że w ciągu miesiąca wskaże osobę producenta lub swojego dostawcę.
- Obowiązki kontrolne: dystrybutor ma obowiązek sprawdzić, czy robot posiada oznakowanie CE, instrukcję obsługi i dokumentację. Jeśli wiedział (lub powinien widzieć), że robot jest niezgodny z wymogami, a mimo to wprowadził go na rynek, ponosi on prawną odpowiedzialność.
4. Odpowiedzialność pracownika
Pracownik rzadko ponosi wyłączną odpowiedzialność, ale jego zachowanie może rzeczywiście wpłynąć na odszkodowanie, które mu się należy.
- Wyłączna wina: aby zwolnić właściciela fabryki z odpowiedzialności, wina pracownika musiałaby być wyłączną przyczyną wypadku (np. celowe włożenie ręki w pracującą maszynę mimo zabezpieczeń). Jeśli pracownik rażąco zignoruje wszystkie środki bezpieczeństwa, trudno wówczas mówić o odpwoiedzialności innej niż jego własna.
- Przyczynienie się (Art. 362 KC): jeśli pracownik zachował się nieprawidłowo (np. zignorował instrukcję), odszkodowanie może zostać odpowiednio zmniejszone. Należy jednak pamiętać, że producent ma obowiązek przewidzieć „racjonalnie przewidywalne niewłaściwe użytkowanie” maszyny i zabezpieczyć ją przed takimi błędami.
Lista kontrolna: Jak sprawdzić odpowiedzialność? (krok po kroku)
1. Analiza instrukcji i przeznaczenia:
Czy robot był używany zgodnie z instrukcją obsługi i przeznaczeniem określonym przez producenta?
Jeśli NIE: odpowiedzialność może spaść na właściciela fabryki (złe zarządzanie) lub pracownika.
Jeśli TAK: podejrzenie pada na wadę produktu (producenta).
2. Modyfikacje:
Czy fabryka zmodyfikowała robota (np. zdjęła osłony, wgrała własne AI)?
Jeśli TAK: właściciel firmy jest traktowany jak producent.
3. Dokumentacja i logi:
Należy sprawdzić „czarną skrzynkę” robota (system rejestrowania zdarzeń wymagany przez AI Act i Rozporządzenie Maszynowe). Pozwoli to ustalić, czy awaria wynikała z błędu oprogramowania, czy z czynnika zewnętrznego.
4. Zidentyfikowanie podmiotu:
Czy na robocie jest nazwa producenta?
Jeśli NIE: odpowiedzialność może ponieść sprzedawca/dystrybutor.
Jeśli TAK, ale to marka własna sklepu: podmiot, który umieścił swoją markę, odpowiada jak producent (tzw. quasi-producent).
5. Status importera:
Jeśli robot pochodzi spoza UE, importer odpowiada na równi z producentem za wprowadzenie bezpiecznego produktu na rynek UE ❗️❗️
Wniosek
Najczęściej odpowiedzialność ponosi solidarnie właściciel firmy (na zasadzie ryzyka przedsiębiorstwa) oraz producent (jeśli robot był wadliwy). Przedsiębiorca, po naprawieniu szkody pracownikowi, może żądać zwrotu pieniędzy od producenta w ramach tzw. regresu.
ℹ️ FAQ
1. Kto odpowiada za błąd algorytmu sztucznej inteligencji w robocie?
– Zazwyczaj odpowiada producent (dostawca systemu AI), jeśli błąd wynikał z wadliwego projektu lub braku odpowiednich zabezpieczeń wymaganych przez AI Act.
2. Czy za wypadek z robotem można trafić do więzienia?
– Tak, jeśli wypadek był wynikiem rażących zaniedbań w zakresie BHP, właścicielowi lub osobom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo może grozić odpowiedzialność karna.
3. Co jeśli robot został zmodyfikowany przez zewnętrzną firmę serwisową?
– W takim przypadku odpowiedzialność może się rozmyć. Serwisant przejmuje część ryzyka, jeśli jego działania wpłynęły na bezpieczeństwo maszyny.
Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej lub chcesz skonsultować swoją sprawę, napisz na adres pl@lexrobotics.pl lub zadzwoń pod numer 604 168 489.
